तुमच्यामूळतळावरपोहोचणे

सद्गुरुबोधीनाथवैलाणस्वामी

आपल्या सर्वोच्च अनुभूतींबद्दल बोलताना, परमगुरू योगस्वामींनी एकदा चक्रांमधून केलेल्या आपल्या आंतरिक प्रवासाची तुलना जगातील सर्वात उंच शिखराच्या बाह्य चढाईशी केली होती. “मी तीन दिवसांत माउंट एव्हरेस्ट चढलो. तिथे काहीच नाही. ना सूर्य, ना चंद्र. मग तुम्ही खाली येता आणि तिथे धर्म, अधर्म आणि सर्व काही असते.”

गुरुदेव, शिवाय शुभ्रमुनीयस्वामी, त्या अवस्थेचे वर्णन करताना म्हणतात: “अनेक लोक कालातीत, निराकार, अवकाशरहित परशिवाच्या अनुभूतीला, म्हणजेच निर्विकल्प समाधीला, सर्व आनंदमय अवस्थांमधील सर्वात आनंददायी अवस्था, स्वर्गाचे द्वार उघडणे, देवांचे अवतरण, एक सर्वोच्च, उदात्त आनंदाचा क्षण मानतात; तर मला ती अवस्था कापलेल्या काचेसारखी, हिऱ्याच्या कणांच्या दर्शनासारखी, एक मानसिक शस्त्रक्रिया वाटली, मुळीच आनंददायी अनुभव नाही, तर खरोखरच एक प्रकारचा मृत्यूच्या जवळचा अनुभव, ज्यामुळे संपूर्ण परिवर्तन घडते. जो आनंद अनेकदा अंतिम प्राप्ती म्हणून शिकवला जातो, तो खरं तर दुसरी प्राप्ती आहे, सच्चिदानंद, जी निर्विकल्प समाधीनंतरची आणि त्यापूर्वीची एक अवस्था आहे. याचा अर्थ असा की, सच्चिदानंद, सविकल्प समाधी, शुद्ध हृदयाच्या जीवांना लवकर प्राप्त होऊ शकते. याचा अर्थ असाही होतो की, सर्वोच्च प्राप्तीचे मोजमाप आनंदाच्या आधारावर करण्याची गरज नाही, कारण ती आनंदाच्या पलीकडची आहे.”

“माझ्या अनुभवानुसार, अनाहत चक्र (प्रत्यक्ष ज्ञान) हे गतिशील समाधानाचे, विचारपूर्वक आकलनाचे आणि शांततेचे विश्रामस्थान आहे. ज्यांची प्रकृती निम्न स्तराची आहे, असे लोक या चक्राच्या पूर्ण विकासाच्या अवस्थेत पोहोचल्यावर, अशांत भावना, परस्परविरोधी विचार आणि गोंधळापासून मुक्त होतात. अनेकांसाठी हाच मार्गाचा शेवट असतो, म्हणजेच शांतीची प्राप्ती. एकदा का वर वर्णन केल्याप्रमाणे शांती प्राप्त झाली की, माझ्या अनुभवानुसार, येथूनच मार्गाची सुरुवात होते, किंवा दुसरा भाग, दुसरी पातळी सुरू होते. शांती प्राप्त झाल्यावर, येथूनच राजयोगाच्या साधनांना सुरुवात होते.” आपल्या स्पष्टीकरणात, गुरुदेवांनी अनाहत चक्राचे – चेतनेचे चौथे केंद्र – परशिवाच्या शिखराच्या मार्गावरील एक नैसर्गिक स्थान म्हणून योग्य वर्णन केले. आपण आपल्या रूपकाकडे अधिक बारकाईने पाहूया – चक्रांमधून होणाऱ्या आंतरिक चढाईची तुलना माउंट एव्हरेस्टच्या बाह्य चढाईशी करूया.

माउंट एव्हरेस्टच्या नेपाळच्या बाजूला गिर्यारोहकांच्या चढाईच्या सुरुवातीच्या ठिकाणाखालील शेवटचे शहर काठमांडू आहे. काठमांडूमधील जीवनाची तुलना अशा स्थितीशी करता येईल, जिथे व्यक्ती स्वतःच्या अंतर्मनात जाण्याचा प्रयत्न सुरू करण्यापूर्वी असते, जिथे त्यांना चक्रांबद्दल काहीही माहिती नसते. काठमांडूमध्ये राहणाऱ्या लोकांची चेतना पहिल्या तीन चक्रांमध्ये केंद्रित असते: मूलाधार (स्मृती), स्वाधिष्ठान (विवेक) आणि मणिपूर (इच्छाशक्ती). जेव्हा एखादी व्यक्ती उच्च चेतनेच्या अवस्थाची साधक बनते, तेव्हा ते काठमांडूहून गिर्यारोहकांच्या पहिल्या गंतव्यस्थानापैकी एक असलेल्या लुक्ला शहराकडे विमानप्रवास करण्यासारखे आहे. लुक्ला ते एव्हरेस्ट मूळ् तळापर्यंतचा पायदळी मार्ग एका दिशेने सुमारे ४० मैल लांब आहे, जो वातावरणाशी जुळवून घेण्यासाठी साधारणपणे ८ ते १० दिवसांत पूर्ण केला जातो. मूळ तळावर पोहोचण्यापूर्वी हा मार्ग अनेक खेड्यातून जातो.

आपल्या साधकाला त्याच्या आंतरिक मूळ तळापर्यंत- अनाहत चक्रापर्यंत – पोहोचण्यासाठी ८ ते १० दिवसांपेक्षा खूप जास्त वेळ लागतो. त्यासाठी सातत्यपूर्ण दैनंदिन साधनेची आवश्यकता असते – ही एक अशी यात्रा आहे ज्यात अवचेतन मनाचे शुद्धीकरण, एकाग्रता सुधारणे, धर्मानुसार जीवन जगणे, कर्मांचे निवारण करणे आणि भक्तिमय स्वभाव विकसित करणे यांचा समावेश असतो.

सांगायला नकोच की, मूळ तळापर्यंत पोहोचणे हे आपल्या गिर्यारोहकाचे किंवा साधकाचे अंतिम ध्येय नाही. गिर्यारोहकासाठी वाटेत आणखी चार शिबिरे आहेत, ज्यामुळे एकूण पाच शिबिरे होतात. पाचव्या शिबिरातूनच गिर्यारोहक शिखरावर अंतिम चढाई करतात, जे २९,००० फूट उंचीवर आहे – ही समुद्रसपाटीपासून पृथ्वीवरील सर्वोच्च उंची आहे. आपल्या साधनेत, साधकाला अनाहत चक्रात जाणीव स्थिर करायला शिकावे लागते. त्यानंतर, राजयोगाद्वारे तो पुढील दोन चक्रांमधून वर चढण्याचा प्रयत्न करतो: विशुद्ध (दिव्य प्रेम) आणि आज्ञा (दिव्य दृष्टी). जर तो सातत्य ठेवेल, तर तो सहस्रार, म्हणजेच शिरातल्या सर्वोच्च चक्रापर्यंत पोहोचतो आणि परशिवाची – म्हणजेच परमतत्त्वाची – अनुभूती घेतो.

आपल्या आंतरिक आधार शिबिरासमान असलेल्या अनाहत चक्रात कार्य करताना काय अनुभव येतो, ते आपण पाहूया. गुरुदेवांनी त्याचे वर्णन कलाकार, संशोधक आणि सर्व प्रकारच्या निर्मात्यांचे क्षेत्र असे केले आहे. प्रत्येक वेळी जेव्हा तुम्ही कशाचीही रूपरेखा करता किंवा निर्माण करता, तेव्हा तुम्ही तुमच्या मज्जासंस्थेद्वारे तुमच्या अंतर्मनातील सौंदर्य प्रत्यक्षात आणत असता. गुरुदेव म्हणाले, “हे एक सुंदर स्थान आहे आणि तुमच्या पाठीच्या कण्यातील शक्ती अनुभवून तुम्ही नेहमी येथे राहू शकता. ज्या क्षणी तुम्हाला ती तेजस्वी ऊर्जा जाणवते, त्या क्षणी तुम्ही सहजप्रवृत्ती/बौद्धिक चेतनेपासून वेगळे होता आणि चौथ्या [आयामात] प्रवेश करता.” काही मिनिटांचा श्वास नियंत्रण सराव तुम्हाला पाठीच्या कण्यातील ऊर्जा अनुभवण्यास मदत करेल. तुमच्या पाठीच्या कण्याच्या मध्यभागी एक स्वच्छ नळीची कल्पना करा, जी तुमच्या डोक्याच्या वरून खाली येणाऱ्या पिवळ्या प्रकाशाने भरली जात आहे. त्यानंतर, ही शुद्ध जीवनशक्ती पाठीच्या कण्यातून वाहून मज्जासंस्थेमध्ये पसरत आहे, असे आंतरिकरित्या पहा.

गुरुदेव या वर्णनात पुढे म्हणतात: “ज्या लोकांचे अनाहत चक्र जागृत झालेले असते, ते सामान्यतः संतुलित, समाधानी आणि आत्म-निर्भर असतात. बहुतेक वेळा त्यांची बुद्धी अत्यंत विकसित असते आणि त्यांची तर्कशक्ती तीव्र असते. त्यांच्या स्वभावातील सूक्ष्म परिष्करणामुळे ते अत्यंत अंतर्ज्ञानी बनतात, आणि त्यांच्यातील मूलभूत प्रवृत्ती व भावनांचे जे काही अवशेष शिल्लक राहतात, ते त्यांच्या बौद्धिक शक्तींद्वारे सहजपणे सोडवले जातात. गंभीर साधकाने आपल्या शक्तींवर आणि कर्मांवर पुरेसे नियंत्रण मिळवणे महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून तो हृदय केंद्रावर स्थिर राहू शकेल. हेच त्याचे मूळ स्थान असले पाहिजे, आणि त्याची चेतना क्वचितच किंवा कधीही अनाहत चक्राच्या खाली घसरता कामा नये. अनेक वर्षांच्या साधनेनंतर आणि रूपांतरणानंतरच हे साध्य होऊ शकते, परंतु ते साध्य केलेच पाहिजे आणि पुढील विकासाचा प्रयत्न करण्यापूर्वी जाणीव येथे घट्टपणे स्थिर झाली पाहिजे.” अनाहत चक्राबद्दलची गुरुदेवांची विधाने आपल्या माउंट एव्हरेस्ट मूळ तळाच्या रूपकाशी अगदी जुळतात.

प्रत्येक साधकाचे प्रारंभिक ध्येय असते की, आपल्या सकाळच्या साधनेदरम्यान अनाहत चक्राचा अनुभव घेणे आणि कालांतराने ती शांत, सर्जनशील चेतना दिवसभर टिकवून ठेवणे. तथापि, समाधानाची, सर्जनशीलतेची आणि अंतर्ज्ञानाची चेतना घेऊन दिवसाची सुरुवात केल्यानंतर, साधकांना लवकरच असे अनेक मार्ग अनुभवाला येतात, ज्यामुळे ही आंतरिक अवस्था नष्ट होऊ शकते. उदात्त चेतना टिकवून ठेवण्यासाठी येथे सहा सूचना दिल्या आहेत.

१. धर्माचेपालनकरा: सर्वात पहिली आवश्यकता म्हणजे यमांचे पालन करणे – जे हिंदू धर्मातील नैतिक नियम आहेत. असत्य बोलणे आणि इतरांना दुखवणे यांसारखी अधार्मिक कृत्ये मनाला अस्वस्थ करतात, भावनांना खवळवतात आणि आपल्याला बाह्य चेतनेच्या भोवऱ्यात ओढून घेतात.

२. वादविवादटाळा: मतभेदांचे रूपांतर भांडणात होऊ न देणे हे देखील महत्त्वाचे आहे. मतभेद होणे स्वाभाविक आहे, परंतु ते हुशारीने आणि सलोख्याने हाताळले पाहिजेत आणि त्यांना चिघळू न देता लवकर सोडवले पाहिजे. चर्चांचे रूपांतर संघर्षात होऊ नये यासाठी आपण नेहमीच तडजोड करण्यास तयार असले पाहिजे. कौटुंबिक भांडणे सर्वात जास्त अस्थिरता निर्माण करणारी असतात.

३. आपल्यागरजामर्यादितठेवा: दररोज जाहिरातींचा भडिमार आपल्यावर होत असतो, ज्या आपण त्यांच्या उत्पादित वस्तू घेतल्यास अधिक आनंदी होऊ असे वचन देतात. हे सततचे प्रलोभन समाधानी मनःस्थिती टिकवून ठेवण्यासाठी एक मोठे आव्हान निर्माण करते. नवीन टूमदार गाड्या, वेगवान संगणक, आधुनिक कपडे – हे सर्वजण आनंदाची, जी नेहमीच हाती न लागणारी मनःस्थिती आहे, तिचे वचन देतात. आपल्याजवळ जे आहे त्यात आपण समाधानी आहोत, ही दृष्टीकोन ठेवून आपण या खोट्या आकर्षणापेक्षा वरचढ ठरू शकतो. जर आपण काहीतरी अधिक मिळवले, तर ते आपल्याला अधिक आनंदी करण्यासाठी नाही, तर आपल्या कुटुंबाला अर्थपूर्ण मार्गाने फायदा पोहोचवण्यासाठी असावे.

४. कृतज्ञरहा: कृतज्ञता हा आंतरिक चेतनेचा एक महत्त्वाचा पैलू आहे. कृतज्ञता जोपासण्याची गुरुकिल्ली म्हणजे जीवनातील सर्व चांगल्या गोष्टींसाठी आभार मानणे. आपण आपल्या कुटुंबासाठी आणि मित्रांसाठी कृतज्ञ असावे, आपल्या नोकरी किंवा शाळेसाठी कृतज्ञ असावे, आपण ज्या घरात राहतो त्या घरासाठी कृतज्ञ असावे, आणि आपल्या धर्मातील शहाणपण व प्रथांसाठी कृतज्ञ असावे.

५. वर्तमानातजगा: ‘मी आत्ता, याच क्षणी, पूर्णपणे ठीक आहे,’ हे प्रतिज्ञावाक्य, जे गुरुदेवांनी आपल्याला ‘शिव सायुज्यम् (Merging with Shiva)’ या ग्रंथात एक आध्यात्मिक साधन म्हणून दिले आहे, ते आंतरिक चेतना टिकवून ठेवण्यास उपयुक्त ठरते. हा क्षणाच्या अनंतकाळात जगण्याचा, भविष्याची चिंता न करता आणि भूतकाळाबद्दल कोणताही पश्चात्ताप न बाळगता, वर्तमानात परिपूर्ण असल्याची भावना अनुभवण्याचा एक मार्ग आहे.

६. आंतरिकसमाधानमिळवा: जेव्हा आपण जगाकडे आपल्या आनंदाचा स्रोत म्हणून पाहतो, तेव्हा जीवन हे भावनिक चढ-उतारांची एक अखंड मालिका बनते. जेव्हा आपल्याला समाधान आतून मिळते, तेव्हा जीवन बाह्य पुरस्कारांपासून मुक्त होऊन आनंददायी बनते आणि आपण तो आनंद इतरांसोबत वाटून घेऊ शकतो.

जरी प्रत्येकजण उच्च चक्रांच्या – विशुद्ध, आज्ञा आणि सहस्रार – आणि अंतिमतः परशिवाच्या साक्षात्काराची जाणीवपूर्वक आकांक्षा बाळगत नसला तरी, हेच प्रत्येक आत्म्याचे अंतिम ध्येय आहे. या जीवनात महान मार्गाकडे आकर्षित झालेल्यांसाठी, पहिली पायरी म्हणजे दैनंदिन साधनेदरम्यान अनाहत चक्र जागृत करणे आणि हळूहळू दिवसभर त्यातच स्थिर राहायला शिकणे. जे अजूनही त्या उन्नतीसाठी तयारी करत आहेत, त्यांच्यासाठी केवळ हृदयापासून जगणे एक शांत आनंद आणते – सर्जनशीलतेला पोषण देते, करुणेला अधिक सखोल करते आणि जीवनातील प्रत्येक क्षणी शांती आणते.